• در آموزش یونجه
  • بازدید: 414
  • اخرین ویرایش: آبان ۲۲, ۱۳۹۷
  • چاپ نوشته هاچاپ پی دی اف

شناسایی و کنترل آفات یونجه زارها

شناسايي و كنترل آفات يونجه زارها

بررسي يونجه زارها از نظر وجود گونه هاي آفات و مديريت اصولي و كارآمد آن ها مي تواند به طور چشمگيري از كاهش عملكرد ناشي ازحمله آن ها جلوگيري كند. با توجه به وفور حشرات در يونجه زارها، تشخيص آفات يك مرحله حساس در توليد اين گياه زراعي به شمار آمده و در مقايسه با ديگر گياهان زراعي با فاصله هاي زماني كمتري انجام مي گيرد.

نمونه برداري آفات

تشخيص آفات در يونجه زارها به طور عموم شامل نمونه برداري، شمارش و برآورد جمعيت آن هاست.براي نمونه برداري و بررسي آفات در يونجه زارها از روش هاي زيراستفاده مي شود:

شمارش بوته ها

از اين روش در بررسي مزرعه از نظر آلودگي به آفات شته، تريپس و لارو سرخرطومي استفاده مي شود.در اين روش در 5نقطه از يونجه زارها و در هر نقطه20بوته يونجه به تصادف و به آرامي برداشت شده و شمار آفات روي تك تك بوته ها شمارش شده و يادداشت مي شود. ميانگين به دست آمده از همه نمونه ها براي هر يك از آفات يادشده ملاك تصميم گيري خواهد بود.

نمونه برداري با استفاده از تور حشره گيري

از اين وسيله در نمونه برداري براي آفات خاص استفاده مي شود. چون نمونه برداري با اين وسيله يك روش عمومي و آسان است، تور حشره گيري استاندارد براي نمونه برداري در يونجه زارها داراي دهانه اي به قطر 38 سانتي متر  و يك دسته 66 سانتي متري است. براي نمونه برداري تو ر را با دو دست گرفته و از يك سمت بدن با زوايه 180درجه تا سمت ديگر بدن و تا عمق 15 سانتي متري از قسمت بالايي سطح بوته هاي يونجه مي چرخانيم.اين حركت همراه با پيش روي در درون يونجه زار دست كم با چهار بار و به صورت رفت وبرگشتي انجام مي گيرد.سپس دهانه توري را چرخانيده، به طوري كه حشرات شكار شده از تله خارج نشوند. هنگام شمارش دهانه توري به آرامي باز كرده و اقدام به خارج كردن نمونه ها مي شود.براي انتقال نمونه ها به آزمايشگاه جهت شناسايي دقيق تر مي توان از ظروف شيشه اي و يا پاكت هاي كاغذي استفاده نمود. عمل نمونه برداري حداقل بايد پنج بار و از قسمت هاي مختلف مزرعه انجام شود. نمونه برداري بايستي از بخش هاي حاشيه اي مزرعه انجام نگيرد. در نهايت ميانگين شمار حشرات شمارش شده در هر بار نمونه برداري را محاسبه كرد و براي تصميم گيري در مورد مبارزه با آفت مورد استفاده قرارمي گيرند.

برآورد بر پايه سطح يا مساحت ناحيه اي

در اين روش از 5 نقطه يونجه زار به اندازه يك متر مربع نمونه برداري شده و شمار آفات موجود در آن ها شمارش مي شود. از اين روش بيشتر براي بررسي شمار حشرات بالغ سر خرطومي و لارو برگ خوار چغندرقند استفاده مي شود.

نمونه برداري با استفاده از تله هاي ثابت

از انواع تله هاي ثابت مانند تله هاي نوري، تله هاي چسبنده و تله هاي فروموني براي بررسي آفات مختلف در يونجه زار استفاده مي شود.به عنوان مثال تله هاي نوري براي گردآوري آفات تريپس و شته داراي كارايي بيشتري نسبت به ديگر تله ها هستند.

آستانه اقتصادي مديريت آفات در يونجه زار

آستانه اقتصادي به مفهوم جمعيتي از آفت اندازه گيري شده است كه براي جلوگيري ازكاهش عملكرد بايستي مبارزه با آن ها آغاز شود. به عبارت ديگر آستانه اقتصادي يك خط قرمز براي مبارزه با آفات به شمارمي آيد و در صورتي كه شمار آفات كمتر از اين خط قرمز باشد اعمال روش هاي مديريتي صرفه اقتصادي نخواهد داشت . هر گونه اي از آفات آستانه اقتصادي ويژه خود را دارد.آستانه اقتصادي در اغلب موارد بر حسب كاهش عملكرد تعريف مي شود، ولي كيفيت علوفه توليدي نيز بايد مد نظر قرارگيرد. با توجه به اينكه آفات يونجه از نوع آفات برگخوار هستند و نسبت برگ به ساقه يكي از عامل هاي مهم در ارزيابي كيفيت علوفه مي باشد، لذا كاهش كيفيت علوفه در يونجه همان ميزان اهميتي را دارد كه كاهش عملكرد مي تواند داشته باشد.
راهكارهاي مديريت آفات در يونجه زار
الف_مديريت زراعي
اعمال مديريت هاي زراعي يكي از مناسب ترين روش ها براي كنترل آفات است.
به كارگيري اين شيوه ها اغلب هزينه كمتري نسبت به ديگر روش ها، همچون مبارزه شيميائي دارند. مديريت زراعي شامل انتخاب  و به كارگيري از رقم هاي مقاوم به آفات و برداشت نوار پشته اي محصول است. متاسفانه در ايران رقم هاي مقاوم به آفت خاص براي يونجه به ثبت نرسيده است، ولي پژوهش هاي مختلفي براي شناسايي اكوتيپ هاي متحمل به آفات مختلف انجام شده و نتايج به دست آمده نيز قابل توصيه به كشاورزان مي باشد.راه كار زراعي ديگر براي مديريت زراعي آفات استفاده از روش برداشت نوار پشته اي است. اين روش شامل باقي گذاردن نوارهاي برداشت نشده يونجه درفاصله هاي مختلف يونجه زار است.اين نوار پشته ها به عنوان پناه گاهي براي شكارگرهاي طبيعي و حتي آفات يونجه بهشمار مي آيد .به عبارت ديگر اين نوارها توازن بين آفت وشكارگر را حفظ مي كند تا هم آفات موجود در يونجه زار به ديگر يونجه زارها هم جوار هجوم نبرده و هم به علت كم بود اين حشرات، شكارگرهاي طبيعي از بين نروند.

همچنان كه نيز بيان شد شمار بسيار زيادي از انواع حشرات در يونجه زارها وجود دارند كه براي خود يونجه آفت به شمار نمي آيند، ولي در صورت انتقال به ديگر كشتزارها مي توانند مشكل ساز شوند. نوارپشته ها با پهناي 5/1تا 3متر و در درازاي يونجه زار امتداد مي يابند وتا چين برداري بعدي باقي گذاشته مي شوند. در چين بعدي نوارپشته هاي پيشين برداشت شده و در كنار آن ها نوارپشته جديدي باقي گذاشته مي شود. اين كار به صورت متناوب انجام مي شود.استفاده از اين روش برداشت در اراضي بزرگ بيشتر اعمال مي شود.

ب_مديريت شيميائي
در صورتي كه ميزان آفت به آستانه زيان اقتصادي برسد و اعمال روش هاي مديريت زراعي و زيستي در كنترل آن كار ساز نباشد، استفاده از روش مبارزه شيميائي پرهيز ناپذيرخواهد بود. در استفاده از اين روش توجه به نكاتي مانند تشخيص بهينه گونه آفت و مرحله رشد آن، نوع آفت كش،  ميزانل، زمان و روش مصرف ضروري است. آفت كش انتخابي بايد براي شكارگرهاي طبيعي آفت كم زيان بوده تا تداخلي با مديريت بيولوژيك ايجاد نكند.  


آفات مهم يونجه در ايران
سرخرطومي برگ يونجه
سرخرطومي برگ يونجه مهم ترين آفت يونجه زارهاي ايران به شمار مي آيد.عمده ترين آسيب و زيان اين آفت ناشي از تغذيه لاروهاي آن از شاخ و برگ هاي يونجه مي باشد.حشرات بالغ سرخرطومي برگ يونجه به رنگ قهوه اي تا خاكستري تيره بوده و درحدود 50ميلي متر طول دارد. لارو سرخرطومي بدون پا بوده2 و داراي بدني خميده است كه در بيشينه رشد خود حدود 60ميلي متر درازا دارد. لاروها سبز كم رنگ بوده و يك خط سفيد نازك در وسط سطح پشتي آن ها وجود دارد. سر لاروها سياه رنگ است. لارو سرخرطومي داراي چهار سن لاروي است و در كل سه بار پوست اندازي مي كند. اين لاروها در  درون پيله مشبك و منعطف تبديل به شفيره مي شوند. شفيره سرخرطومي مثلثي شكل بوده، 8ميلي متر درازا داشته و در آغاز به رنگ زرد مايل به سبز كمرنگ است، ولي پس از مدتي به رنگ سبز تيره در مي آيد.لارو سرخرطومي در آغاز از غنچه هاي انتهايي و با گذشت زمان و بزرگتر شدن آن ها، از برگچه ها تغذيه مي كند. در صورتي كه روند تغذيه با شدت بالايي ادامه يابد بوته ها به طور كامل  بدون برگ خواهند شد. آسيب سرخرطومي برگ يونجه در فصل بهار و در يك مدت4تا 6هفته اي رخ مي دهد كه اين بازه زماني همزمان با چين اول خواهد بود.سرخرطومي يونجه بر پايه شرايط اقليمي محل رشد ، به دو صورت تخم و حشره كامل زمستان گذراني مي كند.در مناطق سردسيري حشره بالغ دراواخر زمستان از خواب زمستاني بيرون آمده و وارد يونجه زارها مي شود.حشره ماده بالغ آغاز به تخم ريزي در درون ساقه هاي يونجه مي كند. اين تخم ها زرد رنگ بوده و پس ازرشد جنين و به هنگام تفريخ به رنگ تيره در مي آيند.تخم ها به طور معمول در اواخرزمستان يا اوايل بهار تبديل به لارو مي شوند.لاروها در درون پيله تبديل به شفيره مي شوندكه اين عمل در سطح خاك يا در سطح علوفه انجام مي شود.دوره شفيرگي دو تا سه هفته بوده، سپس حشره بالغ جديد ظاهر مي شود.حشره بالغ پس از ظهور براي مدت كوتاهي ازسطح پوست ساقه هاي يونجه تغذيه كرده و اين قسمت از ساقه ها را در جهت درازا دچار سايش مي كند هنگامي كه دماي هوا به حدود 16تا 19درجه سلسيوس رسيد، يونجه زار را ترك كرده و در مكان هايي مانند درزها و روزنه هاي زيرپوستي درختان، لابه لاي علف هاي هرز و يا در لايه هاي سطحي خاك به خواب مي روند. در مناطق گرمسيري اين تخم ها اواخر زمستان به لارو تبديل شده و از آغاز فصل فعاليت آنها آغاز مي شود.در واقع اين تخم ها نتيجه جفت گيري و تخم گذاري حشرات بالغ پيش از رفتن به خواب زمستاني مي باشند.

 در مناطق سرد، اين آفت داراي يك نسل در سال بوده، ولي در مناطق گرمسير تا 3نسل در سال مي تواند توليد كند. به عبارت ديگر حشره بالغ به جاي ترك يونجه زار، به تغذيه خود ادامه داده، جفت گيري كرده و تخم گذاري مي كند. اين تخم ها به لارو تبديل شده و باعث ايجاد آسيب و زيان در چين هاي بعدي مي شوند.

بررسي و شناسايي آفت
تشخيص بهينه و زود هنگام وجود سرخرطومي برگ در يونجه زار به طور چشمگيري در كنترل آفت موثر خواهد بود. روش معمولي براي نمونه برداري از يونجه زار استفاده از تور حشره گيري است. در اين شيوه آستانه اقتصادي براي مبارزه با سرخرطومي يونجه وجود15 تا 20لارو در هر بار نمونه گيري مي باشد.

راهكارهاي مديريت آفت
كنترل زراعي
برداشت زود هنگام يونجه درچين اول هنگامي كه نزديك گل دهي باشد. با اين عمل شمار بسياي لارو كه هنوز كامل نشده اند به علت كمبود مواد غذايي از يك سو و تابش آفتاب از سوي ديگر از بين خواهند رفت اين روش همچنين در كنترل علف هاي هرز يونجه زار نيز نقش چشمگيري را ايفا كند.
  در مناطقي كه امكان سوزاندن نيست مي توان از چراي پاييزه يا زمستانه يونجه زارها توسط گوسفند استفاده كرد.اين روش براي رقم هايي كه حساسيت به چرا دارند يا درمناطقي كه پيشينه آلودگي به بيماري هاي يونجه وجود دارد توصيه نمي شود. انجام چراي مستمر توسط گاو و گوسفند در اواخر پاييز مي تواند از تراكم لاروهاي آفت در يونجه زار بكاهد. با توجه به اينكه در پاييز آفت براي تخم گذاري به يونجه زار بر مي گردد چراي پاييزه مي تواند در كاهش ميزان تخم هاي آفت كه درون ساقه هاي يونجه گذاشته مي شود تأثير قابل توجهي داشته باشد؛ به شرطي كه يونجه كشت اول و دوم نباشد و زمين رطوبت كافي داشته باشد.
_  يخ آب زمستانه در مناطقي كه آب در دسترس كشاورزان باشد، مي تواند به منظورتكميل عمليات مبارزه زراعي زمستانه اجراء شود كه اين عمل موجب از بين بردن آفات زمستان گذراني در خاك مي شود و همچنين منجر به ذخيره رطوبت كافي و جلوگيري ازتنش خشكي در اوايل فصل سال آينده خواهد شد به شرطي كه يونجه كشت اول و دوم نباشد.
_ برداشت نزديك به سطح ساقه هاي يونجه (پايين تر از محل تخم گذاري آفت) در كاهش انبوهي تخم حشره مؤثر است.
_  انجام ديسك سطحي در اواخر پاييز.
برداشت زود هنگام با دروگر بشقابي: بدين منظور يونجه زار در اوايل بهار، با دروگر بشقابي، كف بر مي شود.اجراي اين روش در كنترل آفت بسيار مؤثر است. به طوري كه تخم يا لاروهاي سن يك و دو موجود در بوته در اثر نبود ميزبان و گرسنگي، از بين مي روند. كف بركردن و از بين بردن بقاياي گياهي سبب كاهش بسيار قابل توجهي درتراكم جمعيت آفت مي شود. اجراي اين روش هيچ گونه تاثير جانبي زيست محيطي را درپي ندارد و از سويي سبب حفظ محصول مي شود.يكي از بازدارنده هاي اجراي اين روش وجود مرزهاي درون يونج هزار است چون با كف بر كردن، مرزها از بين مي روند. اما ازآن جايي كه اغلب مزارع با روش باراني آبياري مي شوند، از بين رفتن مرز مشكلي را درنظام زراعي ايجاد نمي كند.
      استفاده از شعله افكن: استفاده از اين روش در اواخر فصل پاييز مي تواند تا حدود زيادي در كنترل آفت موثر باشد. بايستي توجه داشت كه استفاده از شعله تنها در يونجه زارهايي امكان پذير است كه دست كم دو سال يا بيشتر از كشت آن ها گذشته باشد،زيرا وجود ريشه هاي قوي براي ادامه رشد بوته هاي سوزانده شده بسيار حياتي است. از سوي ديگر چون اين روش علف هاي هرز را نيز كنترل مي كند، بر رشد بيشتر يونجه در فصل بهار موثر خواهد بود. 

كنترل شيميائي
تشخيص نوع زمستان گذراني در تعيين زمان وروش مبارزه با سرخرطومي برگ يونجه اهميت بالايي دارد. در صورتي كه زمستان گذراني به صورت تخم باشد، تفريخ تخم ها در بهار زودتر انجام خواهد شد و در نتيجه زمان مبارزه شيميائي نيز بايستي زودتر انجام گيرد. در چنين مناطقي چون امكان برداشت زود هنگام وجود ندارد، سمپاشي يونجه زار گريز ناپذير خواهد بود.بهترين زمان مبارزه شيميائي با اين آفت در زمان تفريخ50% از تخم ها است.به طور عموم در اين هنگام، آفت در بيشينه شرايط حساسيت خود بوده و ازسوي ديگر شكارگرهاي آن نيز در كمينه شمار خود هستند. در مناطق گرمسير اين شرايط همزمان با فصل پاييز خواهد بود.براي كنترل شيميائي سرخرطومي برگ يونجه سموم فوزالنEC35% (مايع ناميزه يا امولسيون شونده)، (به ميزان 5/2ليتر در هكتار)، مالاتيونEC57% (مايع ناميزه شونده)، (به ميزان3ليتر در هكتار )، فنوالريتEC20% (مايع امولسيون شونده)، (به ميزان1 ليتر در هكتار) و ديازينون WP40% (پودر با قابليت تر شوندگي)، (به ميزان 5/1كيلوگرم در هكتار) قابل توصيه مي باشد. در صورتي كه علوفه توليدي به صورت تازه به مصرف دام ها برسد، بايستي از مالاتيون استفاده شود. در كل رعايت دوره دوام و اثركشندگي(كارنس) 15روزه براي سموم ذكر شده ضروري است.

كنترل زيستي(بيولوژيك)
سرخرطومي برگخوار يونجه شمار زيادي دشمن طبيعي دارد كه به صورت شكارگري و انگل واره اي(پارازيتوئيدي) در كاهش جمعيت آفت نقش بسيار مهم به ويژه اواخر فصل بهار و در طول فصل تابستان دارند. از مهم ترين شكارگرهاي لارو سرخرطومي برگ يونجه، كفشدوزك هفت نقطه اي Coccinellaseptempunctataاست.انگل واره ايران همه متعلق به زنبورهاي خانوادهIchneumonidae  هستند. در اين ميان زنبورهاي جنسBathyplectes، لاروهاي سرخرطومي را پارازيته مي كند. در كشور ما دو گونه از اين زنبورها به نام هاي B.curculionis  و B.annurusدر بيشتر مناطق كشت يونجه فعاليت مي كنند.البته اين زنبورها يك نسلي بوده و مدت فعاليت محدودي دارند.زنبورهاي جنسPattassonاز خانوادهMimaridae نيز از ديگر حشرات مفيد بوده كه تخم هاي سرخرطومي را پارازيته مي كند. همچنين زنبورهاي جنسDibracoidesاز خانوادهPteromolidae شفيره ها را مورد حمله قرار مي دهد. زنبورNecremnusleucarthrosاز خانواده Eulophidaeنيز يكي ديگر از انگل شفيره سرخرطومي يونجه است.


  لارو، شفيره، حشره كامل و آسيب و زيان   (Hypera postica Gyllenhall) سرخرطومي برگ يونجه

سرخرطومي ريشه يونجه
سرخرطومي ريشه يونجه شامل گونه هاي مختلف از جنسSitonaاست. اين گونه ها هر چند تفاوت هاي ظاهري با هم دارند، اما از نظر كلي با هم مانند هستند. گونه هاي غالب اين آفت در ايران شامل S.puncticticollisو S.callosausمي باشند.حشره بالغ اين آفت بسته به گونه، 3تا7 ميلي متر درازا داشته و داراي بدني بيضي شكل وكشيده به رنگ قهوه اي  تا خاكستري تيره است. بالپوش ها كشيده و موازي بوده و سطح آن ها ر ا فلس هاي براق نقره اي تا قهوه اي رنگ پوشانده اند. چشم ها بر حسب گونه ممكن است برجسته و يا مسطح باشند. تخم ها بيضي شكل بوده و در آغاز رنگ زرد ليمويي دارندكه رفته رفته تغيير رنگ داده و تيره تر مي شوند.لارو همه ي گونه هاي اين آفت همانندي كاملي با هم دارند و همانند ديگر گونه هاي سرخرطومي ها بدون پا بوده و داراي 4 سن لاروي و به رنگ سفيد بوده و در بيشينه رشد خود11ميلي متر درازا خواهند داشت. بدن لارو به صورت چين خورده بوده كه اين حالت باعث ايجاد خميدگي بدن لارو به سمت شكمي شود. لارو درون پيله در لايه بالايي سطح خاك به شفيره تبديل مي شود. شفيره 7تا8 ميلي متر درازا داشته و در آغاز زرد رنگ است، رفته رفته تغيير رنگ داده و در نهايت قهوه اي رنگ مي شود. سرخرطومي ريشه يونجه زمستان را به صورت حشره كامل درشكاف هاي زمين يا به صورت لاروهاي سنين مختلف در درون خاك سپري مي كنند.اوايل بهار حشرات كامل فعال شده و پس از اندكي تغذيه، جفت گيري كرده، اطراف طوقه  و يا درون خاك آغاز به تخم ريزي مي كنند. در شرايط مساعد دوره رشد تخم 7تا 10روز بوده و لاروها پس از بيرون  آمدن ا ز تخم به طرف ريشه ها حركت و آغاز به تغذيه از گره هاي تثبيت كننده نيتروژن مي كنند. سرخرطومي ريشه يونجه به معمول يونجه زارهاي پيرتر را مورد حمله قرار داده و تازه استقرار يافته اغلب از هجوم اين آفت در امان هستند. در سنين بعدي لاروها، در آغاز از سطوح ريشه ها تغذيه كرده و پس ازآن لاروهاي درشت با ايجاد دالان در ريشه ها در جذب آب و مواد درون خاك به طور جدي اختلال ايجاد مي كنند. با اين وجود تنها حشره كامل اين آفت مي تواند به صورت اقتصادي ايجاد آسيب و زيان كند و حالت لاروي آن نيازي به كنترل ندارد. در شرايط مساعد دوره لاروي يك تا دو ماه طول كشيده و لاروهاي كامل در عمق 2تا3 سانتي متري خاك درون پيله خاكي به شفيره تبديل مي شود.دوره شفيرگي دو تا سه هفته طول كشيده و پس از آن حشرات كامل نسل جديد ظاهر مي شوند. اين آفت مي تواند ساليانه تا سه نسل ايجاد كند.

حشره كامل سرخرطومي ريشه يونجه (Sitona discoideus)

آسيب و زيان رساني آفت
هر دو مرحله حشره بالغ و لارو سرخرطومي هاي ريشه از يونجه تغذيه مي كنند. حشرات بالغ تنها از قسمت هاي هوايي به ويژه برگ هاي جوان تغذيه كرده و لاروها روي قسمت هاي مختلف ريشه زندگي مي كنند. گرچه ميزان آسيب و زيان رساني حشرات بالغ درنتيجه تغذيه از برگ با آسيب و زياني كه لاروها در دوره رشد به نسبت دراز مدت خود بر روي ريشه وارد مي آورند، قابل مقايسه نيست. ولي چنانچه اين آسيب و زيان را با آسيب و زيان سرخرطومي برگ يونجه (Hyperapostica) مقايسه كنيم، خواهيم ديد كه اين حشرات نيز در دوره بلوغ با جمعيت زيادي كه دارند به ميزان قابل ملاحظه اي به برگ هاي يونجه آسيب و زيان وارد مي كنند. از اين جهت نشانه هاي تغذيه حشرات كامل Sitonaو سرخرطومي برگ يونجه از دور به هم همانندي دارند.لاروها  از اواخر سن اول به بعد به طور مستقيم از ريشه تغذيه مي كنند، بدين ترتيب كه در آغاز از قسمت هاي سطحي ريشه و هنگامي كه  به سن سوم و چهارم رسيدند از همه ي قسمت هاي آن تغذيه كرده و توليد حفره يا دالان هايي در ريشه مي كنند و در صورت زياد بودن تعداد لاروها در روي يك ريشه، قسمت هاي دروني ريشه حالت پوسيده به خودگرفته و از بين مي رود.

راهكارهاي مديريت آفت
كنترل زراعي : اين روش شامل برداشت يونجه زار و چرانيدن آن است. هر دوي اين روش ها با حذف بقاياي گياهي آلوده، باعث كاهش آسيب و زيان سرخرطومي ريشه خواهد شد. روش ديگر استفاده از شعله افكن است. سوزاندن بخش هوايي بوته ها و بقاياي بر جا مانده پس از برداشت هاي پيشين تأثير به سزايي در كنترل اين آفت خواهد داشت. رعايت تناوب در كاشت يونجه زار و خود داري از كاشت پشت سر هم يونجه يا شبدر نيز تا حدود زيادي از آسيبزائي اين آفت خواهد كاست.

كنترل شيميائي : كنترل شيميائي تنها  در مرحله زيان اقتصادي قابل توصيه است. از آنجائي كه سرخرطومي ريشه يونجه در شرايط مساعد تا سه نسل در سال توليد كرده وآسيب و زيان رساني آن توسط حشره كامل مي باشد، لذا مبارزه بايد بي درنگ پس از ظهور حشره كامل هر نسل انجام شده و براي اين امر، آفت كش ديازينونG10%(دانه اي)ياEC60%(مايع ناميزه شونده)، (به ميزان 1ليتر در هكتار) قابل توصيه است.
سرخرطومي بذر يونجه
جنسApionداراي گونه هاي پر شماري است كه اغلب آن ها آفت تخمدان و بذرهاي نرم گياهان علوفه اي از جمله شبدر و يونجه هستند . آسيب و زيان رساني اين آفت مربوط به-1Apion aestivum (Col., Curculionidae)مرحله لاروي است كه به تخمدان ها و يا بذرهاي جوان حمله مي كند و امروزه زيان آن اقتصادي نمي باشد.


ميزبان هاي اصلي اين حشره، شبدر و يونجه هستند ولي ممكن است روي لوبيا هم ديدهشود. تراكم آفت بيشتر در يونجه زارهايي است كه در مجاورت آنها شبدر كاشته شده استحشره2 ميلي متراست،سطح بالپوش ها داراي خطوط طولي و روي سينه اول  نقطه دار است.تشخيص گونه هاي جنس Apionاغلب بر پايه ريخت اندام تناسلي بيروني است. اين حشره از روي شبدر،يونجه، اسپرس و ديگر گياهان لگوم علوفه اي گردآوري شده است.اين آفت زمستان را به صورت حشره كامل در درون بقاياي گياهي سپري مي كند. در بهار پس از مساعد شدن هوا از پناهگاه زمستاني بيرون آمده و پس از استقرار در يونجه زار، از برگ هاي تازه سبز شده تغذيه مي كند و پس از جفت گيري، در درون گل آذين يونجه تخم گذاري مي كند.لارو سن يك پس از بيرون آمدن از پوسته تخم به تخمدان هاي موجود در گل آذين حمله مي كند. به طوري كه يك لارو مي تواند 8 تا 10 عدد درون داخل تخمدان را از بين ببرد. لاروها پس از 3بار پوست اندازي تبديل به شفيره مي شوند. دوره لاروي در دماي 18 تا 20درجه سلسيوس 25 روز به درازا مي كشد ولي هر چه دماي محيط بالاتر باشد، اين دوره كاهش پيدا مي كند. به طوري كه در دماي 23درجه سلسيوس، اين مدت به 22روز كاهش مي يابد. دوره شفيرگي آفت در دماي 18درجه سلسيوس 8روز طول مي كشد. دوره رشد يك نسل كامل از تخم تا حشره كامل 39روز به طول مي انجامد. اين آفت 2 نسل در سال ايجاد مي كند.



راهكارهاي مديريت آفت
كنترل زراعي
برداشت پيش از گل دهي كامل يونجه، از رشد آفت جلوگيري مي كند. خود داري از كاشت شبدر در كنار يونجه زارهايي كه براي توليد بذر يونجه اختصاص پيدا كرده اند.از آنجائي كه شبدر ميزبان مشترك اين آفت مي باشد. لذا در صورت كشت آن در كنار اين گونه كشتزارها و با توجه به تدريجي بودن تخم گذاري، حشرات ماده فرصت كافي براي تخمگذاري و در نتيجه افزايش جمعيت را به دست مي آورند.پس از برداشت شبدر كه اغلب هم زمان با گل دهي چين دوم يونجه است به آساني روي يونجه هاي در حال گل پرواز و آسيب و زيان هايي را ايجاد مي كنند لذا بايد از كشت شبدر در كنار يونجه زارهاي بذري خود داري شود.
كنترل شيميايي
با توجه به پايين بودن تراكم جمعيت آفت و آسيب و زيان وارده از آن، نيازي به كنترل شيميايي اختصاصي بر عليه آن نيست.افزون بر اين، به علت تدريجي و درازمدت بودن دوره تخم ريزي، پيش بيني زمان دقيق مبارزه دشوار مي باشد.
سوسك شاخك بلند يونجه
اين حشره در مرحله لاروي، به ريشه يونجه حمله مي كند.اين حشره بدني باريك،كشيده و به درازاي حدود 18 ميلي متر است. بندهاي قفس سينه، شكم و پاها از موهاي خوابيده زرد رنگ پوشيده شده و بدون موهاي بلند و ايستاده مي باشد. تراكم موها در سطح شكمي و قاعده بندها بيشتر است. چشم هاي مركب هلالي، سياه رنگ و با فاصله قابل توجهي از پيشگرده قرار دارند. پيشگرده داراي دو نوار زرد رنگ مودار عرضي در نيمه جلويي و نزديك به قاعده است.حشره ماده به طور معمول بزرگتر از حشره نرمي باشد(. تخم حشره به شكل بيضي كشيده، به رنگ سفيد شيري است. لارو دون پا و به رنگ سفيد شيري است. سر لارو بزرگ، قطعه ها ي دهاني به رنگ قهوه اي تيره و آرواره ها قوي مي باشند .در روي كپسول سر چهار لكه به نسبت بزرگي به رنگ آجري متمايل به زرد وجود  دارد. شكم لارو از 10 بند تشكيل يافته و روي بندهاي اول تا هشتم آن و همچنين سينه دوم يك جفت سوراخ تنفسي به رنگ قهوه اي روشن قرار دارد.


بندهاي انتهايي شكم كوچك هستند. همه ي بندهاي بدن لارو به طوركامل مشخص و باموهاي ريز و پراكنده اي پوشيده شده اند. رنگ شفيره شيري متمايل  به زرد تا مايل به قهوه اي روشن بوده، شكم شفيره از 10 بند تشكيل شده كه بند انتهايي آن كوچك بوده و اندكي به پايين خم شده است. همچنين در همه ي بندهاي بدن شفيره موهاي ريز وپراكند هاي وجود دارد .اين حشره به طور عمده زمستان را به صورت لارو كامل درون ريشه بوته هاي آلوده يونجه سپري مي كند.لاروهاي زمستان گذران سوسك ريشه خوار يونجه بدون توقف رشد دياپوز اجباري بوده و در طول فصل سرد نيز به تغذيه و رشد خود به طور كند ادامه مي دهند.سر لاروها در اواخر دوره رشد و پيش شفيره شدن به سمت بالا و به طرف طوقه گياه قرار مي گيرد.در اواسط فصل بهار پس از رشد كامل لاروها، تغذيه آن ها متوقف شده، سپس تبديل به شفيره مي شوند.حشرات بالغ چند روزي درون ريشه باقي مي مانند و سپس با سوراخ كردن آن در ناحيه طوقه بوته به محيط بيرون از خاك راه مي يابند.در شرايط طبيعي، دوره شفيرگي به طور ميانگين29 روز است. حشرات بالغ پس از بيرون آمدن از درون ريشه اغلب به طور انفرادي و تاحدودي غيرفعال و بي حركت در محل طوقه بوته هاي يونجه ديده مي شوند. حشرات نر و ماده 2 تا 3روز پس از بيرون آمدن از محل شفيرگي، آغاز به جفت گيري كرده و پس تخم گذاري مي كنند كه به طور معمول تخم ها را به طور انفرادي و به ندرت دردسته هاي 2تا 3تايي در سطح طوقه بوته هاي يونجه قرار مي دهند.بيشينه شمار تخم توليدي يك حشره ماده 25عدد و كمينه آ ن 2عدد مي باشد.ميزان رطوبت نيز در تكامل رشد تخم ها تأثير دارد. كاهش بيش از حد رطوبت سبب از بين رفتن لاروها مي شود. لاروها پس از رسيدن به ناحيه ريشه از بافت هاي مركزي آن به شدت تغذيه كرده و مواد زائد حاصل را به صورت فتيله خاك اره متراكمي درون ريشه هاي آلوده باقي مي گذرانند. تغذيه و حركت در درون ريشه به طور دوراني صورت مي گيرد. لاروهاي ياد شده درون ريشه هاي مورد حمله زمستان را سپري مي كنند و چون بدون توقف رشد اجباري هستند. در طول زمستان نيز اندكي تغذيه و رشد مي كنند.دوره يك نسل كامل حشره به طور ميانگين 362 روز مي باشد و به اين ترتيب تنها يك نسل در سال دارد.

آسيب و زيان رساني آفت
آسيب و زيان رساني آفت مربوط به دوره لاروي است. آثار آن به صورت زرد شدن برگ ها و ضعيف و كوچك تر شدن بوته هاي آلوده ديده مي شو د. اين آفت در آلودگي شديد سبب خشكيدگي بوته هاي يونجه مي شود
سن گل خوار يونجه
اين آفت بسيار چند خواره بوده و در روي بيشتر گياهان زراعي و مرتعي ديده مي شود. به طوري كه در يك صد خانواده گياهي بيش از 437گونه ميزبان شناخته شده دارد. در ايران تاكنون از روي يونجه، اسپرس، آفتابگردان، سيب زميني، لوبيا، سويا و چغندرقند گرد آوري وگزارش شده است. سنL. Rugulipennis در ايران تاكنون از استان هاي آذربايجان غربي،آذربايجان شرقي، اردبيل (مغان)، كرمانشاه، ايلام، زنجان، مركزي، گرگان، گلستان،فارس، تهران (ورامين و اشتهارد)، كرج و مناطق مختلف استان همدان گر دآوري شده است.


درازاي بدن حشره نر 1/6-5/4ميلي متر، پهناي آن 5/2ميلي متر، به رنگ سبز مايل به زرد، با پنج رديف خطوط شانه اي موازي و به رنگ قهوه اي بوده و پيشاني نيز سبز متمايل به زرد و صاف است. رنگ عمومي قهوه اي و در قسمت قاعده داراي لكه ها قهوه اي تيره مي باشد.درازاي بدن حشره ماده 6ميلي متر ،پهناي آن 2/2 ميلي متر است.رنگ بدن سبز روشن با پيشاني صاف و به رنگ سبز متمايل به زرد، ماده ها داراي تخم ريز بسيار مشخص و قابل ديدن هستند. تخم سن گونه L.rugulipennisبه رنگ سبز مايل  به زرد، نيمه شفاف، استوان هاي، باريك و خميده است. قسمت انتهايي تخم ها نسبت به قاعده آنن و دو L. rugulipennisتا حدودي همانندي نزديكي به يك ديگر دارند، ولي از سن دو به بعد، در قسمت پشت قفس سينه لكه هاي رنگي ظاهر مي شود.اين لكه هاي رنگي در سنين سوم،چهارم و پنجم پورگي به  روشني ديده مي شوند و اين لكه ها يكي از نشانه هاي تشخيص سنين پورگي اين گروه از سن ها مي باشند.حشرات كامل زمستان-گذران در اوايل بهار، هنگامي كه ميانگين دماي محيط به بالاي 4/9درجه سلسيوس مي رسد.پناهگاه ها را ترك كرده و به سمت يونجه زار پرواز مي كنند.سن هاي زمستان گذران در اواخر فروردين، پس از استقرار در يونجه زار، تغذيه كرده و سپس جفت گيري و تخم گذاري مي كنند.حشرات ماده تخم هاي خود را در درون بافت گياهان ميزبان قرار مي دهند. دوره رشد جنيني تخم ها در شرايط آزمايشگاهي براي نسل اول 24-18روز و براي نسل دوم 41-21روز به طول مي انجامد. مدت رشد اين آفت از تخم تا حشره كامل در نسل اول 45-30 روز و در نسل دوم كه شرايط فصلي گرم تر است به 35-24روز كاهش مي يابد. پوره هاي سن يك (نسل بهاره) در شرايط آب و هوايي همدان در اواسط ارديبهشت به تدريج ظاهر و تراكم آن ها در هنگام گل كردن چين اول به اوج خود مي رسد.حشرات كامل نسل اول در اواسط خرداد ظاهر مي شوند و پس از ظهور آغاز به تغذيه از يونجه هاي درحال گل دهي مي كنند.با برداشت چين اول به سمت قسمت هاي برداشت نشده يا يونجه زارهاي مجاور پرواز مي كنند. در شرايط آب و هوايي همدان تخم گذاري نسل اول از اواخر فروردين ماه آغاز مي شود. اين حشره به آساني و به خوبي، درون ساقه هاي يونجه، لوبيا و ديگر گياهان خانواده لگومينوز و حتي گرامينه ها تخم ريزي مي كند.تخم ها ممكن است به صورت انفرادي يا چندتايي در مجاورت هم قرار گرفته باشند ولي در بيشتر مواقع به صورت انفرادي هستند.اين حشره براي زمستان گذراني، به طورمعمول در اواخر فصل رويش، در نزديكي ميزبان هاي خود پناهگاهي را پيدا مي كنند اما اگر موفق به اين كار نشود، به طرف پناهگاه هاي مناسب دورتر از ميزبان خود مهاجرت مي كند.در شرايط آب و هوايي همدان،حشرات كامل اين آفت زير پوستك درختان تبريزي و بيد، حاشيه يونجه زارها، برگ هاي ريخته شده زير درختان، لا به لاي علف هاي هرز و بقاياي گياهي داخل يونجه زار هستند.
راهكارهاي كنترل آفت
اين آفت دشمنان طبيعي بسياري دارد كه جمعيت آن را كنترل كنند. شايد بتوان با كوتاه كردن فاصله آبياري و افزودن بر شادابي بوته ها از شدت آسيب و زيان رساني سن هاي L. rugulipennisو L. pratensisكم كرد.  بايد توجه داشت كه به علت نياز مبرم يونجه به حشرات گرده افشان براي تلقيح گل ها،سمپاشي در مرحله گل دهي بسيار خطرناك و پيامدهاي ناشي از بين بردن حشرات گرده افشان، ممكن است زيان آورتر از حذف سن هاي گل خوار باشد. بنابر اين عمليات كنترل انبوهي سن گل خوار بايد تا جاي ممكن بدون كاربرد سموم صورت گيرد. در صورت لزوم بايد سم پاشي در مرحله غنچه هاي سبز انجام شود و سموم مورد استفاده نيز بايد كم دوام وضربه اي باشند. بررسي هاي انجام يافته نشان مي دهد كه كاربرد سموم در مرحله غنچه هاي سبز نسبت به مرحله گل، هم در كنترل آفت و هم در توليد ميزان بذر بيشتر مؤثر بوده است. از همه مهم تر، سمپاشي در مرحله پيش از گل روي حشرات مفيد نيز تاثير سوءكمتري دارد. لذا سمپاشي در مرحله پيش از گل براي مبارزه با اين آفت توصيه مي شود.بدين منظور مي توان از سمومي مانند سوميسيدين 25 درصد به نسبت 7/0  تا يك ليتر و زولين 35% به نسبت 5/2_3 ليتر در هكتار استفاده كرد. در برنامه مديريت انبوهي آفات يونجه هاي بذري چندساله، در صورتي كه با علف هاي هرز آن ها به خوبي مبارزه شده باشد، مي توان از چين اول بدون انجام سم پاشي، بذر به نسبت خوبي به دست آورد.
سن سبز يونجه
اين آفت انتشار جهاني دارد. گون هاي است چند خوار كه در روي بسياري از گياهان خانواده لگومينوز مانند يونجه، اسپرس، شبدر، لوبيا، آفتابگردان، پنبه، كنف، پنيرك، كلزا و گياهان خانواده چغندر(كنوپودياسه) و چتريان يافت مي شود و با تغذيه از آنها سبب آسيب و زيان مي شود.درازاي بدن در افراد نر8_5/6ميلي متر، در افراد 5/9_5/6ميلي متر وپهناي آن 3_5/2ميلي متر است.بدن دراز و كشيده و به رنگ عمومي  سبز متمايل به زرد مي باشد كه افراد نر به نسبت تيره تر از افراد ماده هستند. سطح پشتي بدن پوشيده از موهاي نقره اي كوتاه است. پيشگرده داراي دو لكه تيره مي باشد. از صفات افتراقي براي تشخيص اين گونه وجود سپرچه مثلثي شكل است كه بين دو بال رويي قرار گرفته وتوسط دو نوار تيره  كُريوم (بخش مياني بال قدامي ناجور بالان) احاطه شده است كه اين نوارها به صورت خط باريك ديده مي شوند.تخم ها درآغاز به رنگ سفيد متمايل به زرد شفاف بوده، ولي در طي مدت رشد، به رنگ قرمز در مي آيند. تخم ها در وسط خميده وقسمت بالاي تخم سرپوشي به رنگ قهوه اي تيره است. پوره سن هاي اول و دوم زرد متمايل به سبز است. پوره سن سوم به رنگ سبز با لكه هاي تيره مي باشد كه از اين لكه ها موهايي بيرون آمد هاست. شكم در انتها قرمز رنگ، انتهاي ساق و پنجه پاها، خرطوم و همه مفصل چهارم و انتهاي ديگر مفصل هاي شاخك به رنگ حنايي است.در پوره سن چهارم جوانه هاي بال رشد كامل كرده و مشخص، به رنگ سفيد و پوسته مانند است. درازاي بدن 4ميلي متر مي باشد.در پوره سن پنجم نوك جوانه هاي بال تا مفصل چهارم شكم مي رسد. رنگ بدن حنايي متمايل به قهوه اي است. قسمت انتهايي مفصل هاي شاخك حنايي رنگ است ولي انتهاي خرطوم و پنجه پاها سياه رنگ مي باشد.پوره ها و حشرات كامل سن سبز يونجه از غنچه، گل و غلاف هاي سبز يونجه و ديگر حبوبات تغذيه مي كنند.تغذيه آن ازگل سبب زرد شدن براكته هاي باز شده و ريزش بيشتر غنچه ها و گل ها مي شود و ازمجموعه گل آذين فقط محور گل باقي مي ماند. در يونجه زارهايي كه با تنش آبي روبه رو هستند، آسيب و زيان رساني شديدتر مي شود.سن سبز يونجه زمستان را به صورت تخم در درون ساقه گياهان و علف هاي هرز سپري كند. تخم ها ممكن است در هنگام برداشت به همراه علوفه به انبار انتقال پيدا كنند.هنگامي كه دماي محيط به 20درجه سلسيوس مي رسد، تخم هاي زمستان گذران باز مي شوند. در مناطق دشت بيرون آمدن پوره سن يك از پوسته تخم در اواسط بهار و مناطق كوهستاني و سرد در اواخر بهار صورت مي گيرد.حشرات كامل اين آفت بسيار پر تحرك بوده و در ساعات گرم روز خيلي فعال هستند ولي در روزهاي غير آفتابي و باراني، به قسمت هاي متراكم يونجه زار پناه مي برند.پوره هاي اين آفت در شرايط آب و هوايي همدان در اواخر ارديبهشت ماه و حشرات كامل نسل اول حدود اواخر خرداد ماه ظاهر مي شوند.حشرات كامل پس از ظهور آغاز به تغذيه كرده و آن گاه جفت گيري و تخم گذاري مي كنند.حشرات كامل نسل دوم درست همزمان با گل كردن چين دوم ظاهر مي شوند و بيشينه تراكم مراحل زيستي آفت در هنگام گل كردن چين دوم (نيمه دوم مردادماه) ديده مي شود. ميانگين دوره يك نسل 5/21 روز بوده است.


راهكارهاي كنترل آفت
كنترل زراعي
برداشت زود هنگام يونجه زار:  براي اين منظور از دروگر بشقابي استفاده كرد ه و سعي مي شود كه برداشت محصول تا جاي ممكن به صورت كف بر از سطح خاك انجام گيرد تا حالت زمستانه آفت (كه تخم است)، به همراه محصول برداشت شده و به انبار انتقال پيدا كند و بدين صورت كاهش چشمگيري  در جمعيت سال آتي ايجاد شود
برداشت در آغاز گلدهي : در هر يك از چين هاي محصول شمار قابل توجهي ازتخم ها به همراه محصول از يونجه زار دور مي شوند و آن دسته از تخمهاي تفريخ شده كهپورههاي حاصل از آنها در سنين پايين هستند، در اثر نبود ميزبان، بدون غذا مانده و از بين مي روند.
گردآوري و از بين بردن علفهاي هرز : به منظور ازبين بردن حالت زمستانه آفت درهنگام برداشت چين آخر، محصول كفبر شود.
كنترل فيزيكي
در مناطقي كه يونجه زار در اواخر اسفند ماه براي كنترل سرخرطومي برگ يونجه سوزانده مي شود اين آفت نيز مورد كنترل قرار مي گيرد.
كنترل بيولوژيك
گونه هايي از زنبورهاي براكونيد مانند Euphorinspp. Peristenusconradiانگل واره سن هاي پايين پورگي و P.palipes (Curtis) انگل واره پوره هاي سن هاي سوم و چهارم هستند. قارچ بيماريزاي Entomophthoraerupta (Dastan)نيز روي پوره هاي اين آفت ديده شده است.گونه هاي مختلف اين قارچ به ناحيه سر، قفس سينه و شكم ميزبان حمله كرده و نشانه هاي آلودگي بسيار مشخص مي باشد.همچنين سن هاي شكارگرNabisferus، سنDraeocorispallens L. و لارو بالتوري .ChrysoperlacarneaStephاز جمله عامل هاي كنترل كننده جمعيت اين گونه هستند. از عامل هاي كنترل كننده بالا، سن D.Pallensداراي تراكم جمعيت قابل توجهي در يونجه زارها بوده،  پوره و حشره بالغ اين شكارگر از سن هاي مختلف پورگي سن هاي گياه خوار خانواده Miridaeتغذيه مي كند.
كنترل شيميايي
استفاده از سم زولن 35درصد به نسبت سه ليتر در هكتار و يا سوميسيدين 25درصد به نسبتيك ليتر در هكتار، در مرحله غنچه هاي سبز يونجه و ديگر  گياهان ميزبان توصيه مي شود . كاربرد سموم ياد شده، در مرحله رشدي غنچه هاي سبز در كاهش جمعيت آفت بسيار مؤثر مي باشد.  
شته ها
شته ها از آفات مهم يونجه زارها  به شمار مي آيند. گونه هاي مختلفي از شته ها باعث ايجاد آسيب و زيان در يونجه مي شوند. از مهم ترين شته ها در يونجه زارها مي توان به گونه هاي زير اشاره كرد:

1-  شته نخود(Acyrthosiphonpisum) و شته آبي يونجه(Acyrthosiphonkondoi)

اين شته ها از نظر اندازه بزرگ (به طول 4تا6 ميلي متر)، سبز رنگ، با پاهايي بلند وداراي شاخك هستند. اين دو گونه شته از نظر شكل ظاهري، بسيار همسان مشابه بوده وتفاوت آن ها در شاخك هاست. رنگ شاخك هاي شته آبي يونجه به صورت يك نواخت خاكستري تيره هستند، ولي در مفصل هاي بين بندهاي شاخك هاي شته نخود نوارهاي تيره وجود دارد. از آنجا كه شته آبي يونجه براي فعاليت، دماهاي خنك را ترجيح مي دهد، به طور معمول در فصل بهار به آستانه آسيب و زيان رسيده و با افزايش دما به حدود20 درجه سانتي گراد چرخه توليد مثلي آن ها متوقف مي شود.عمده ترين آسيب وزيان رساني ناشي از تغذيه حشرات كامل بوده و تا حدودي تشخيص اين گونه نوع شته ازهم ديگر براي تصميم گيري در مورد زمان و روش در اعمال مديريت هاي كنترلي بسيار مهم است. چون آسيب و زيان رساني ناشي از حمله شته آبي يونجه شديدتر از شته نخود بوده و به اين دليل آستانه اقتصادي متفاوتي دارند.از سوي ديگر شته آبي سازگاري بيشتري در دماهاي پايين داشته و از اين رو در بهار زودتر از شته نخود ظاهر مي شو د.از طرفي شته آبي يونجه بيشتر از قسمت هاي بالايي گياه تغذيه كرده، در حالي كه شته نخود به طور معمول از همه بوته تغذيه مي كند. هنگام حضور اين دو گونه شته در يونجه زارها تا حدودي با سرخرطومي برگ يونجه همزمان است. شته ها هنگام تغذيه همراه بزاق مواد سمي به درون بافت گياه تزريق مي كنند كه موجب توقف رشد، كاهش عملكرد و حتي مرگ گياه مي شوند. افزون بر اين باعث كاهش ارزش غذايي يونجه نيز مي شوند.از طرفي توسط اين شته ها عسلك ترشح شده كه خود باعث شيوع انواع آلودگي هاي انگلي از جمله بيماري هاي قارچي شده و موجب كپك زدن علوفه توليدي مي شود.افزون بر اين، شته ها ناقل شماري از ويروس هاي بيماريزا، از جمله ويروس موزائيك يونجه، موزائيك خيار و كوتولگي يونجه هستند كه از اين طريق نيز مي توانند آسيب چشمگيري به يونجه زارها وارد كنند. آسيب وزيان آفت در بوته هاي كوچك همچنين يونجه زارهاي تازه استقرار يافته بسيار بيشتر از بوته هاي بلند ويونجه زارهاي دو يا چند ساله است.

شته نخود(سمت راست) و شته آبي يونجه (سمت چپ)

2- Therioaphismaculate) شته خال دار يونجه
شته اي كوچك به رنگ زرد كمرنگ يا متمايل به خاكستري بوده و در قسمت پشتي بدن خود چندين رديف خال سياه رنگ دارد. شته هاي بالغ ماده ممكن است داراي بال يا بدون بال باشند . اين شته ها گرما دوست بوده و به طور عموم اواسط تابستان در يونجه زارها ديده مي شوند .با توجه به اين كه شته خالدار بيشترين آسيب و زيان را به يونجه زارهاي در حال استقرار وارد مي آورد، و مسئله گرما دوست بودن آن سبب مي شود تا در مناطقي كه خطر هجوم شته خالدار يونجه وجود دارد، از كشت تابستانه يونجه خود داري كرد .در صورتي كه شرايط براي زاد و ولد اين نوع شته فراهم باشد، با افزايش جمعيت خود مدت حضور آفت در مزرعه نيز افزايش يافته و در اين شرايط تا اواسط پاييز نيز احتمال حضور اين نوع شته در يونجه زار وجود خواهد داشت. شته خالدار يونجه هم هنگام تغذيه نوعي ماده سمي به گياه يونجه تزريق مي كند.هجوم گسترده شته باعث متوقف شدن رشد گياه، سبزردي(نكروزه) و بي رنگ شدن برگ ها، كاهش عملكرد و در نهايت باعث از بين رفتن بوته ها مي شود. افزون بر اين، شته خالدار ميزان زيادي عسلك از خود ترشح مي كند كه اين نيز باعث اختلال هاي زيادي در يونجه،مانند به هم چسبيدن برگ ها و ايجاد آلودگي هاي قارچي درسطح برگ ها و گياه مي شود. يكي ديگر از علايم آسيب و زيان شته خالدار يونجه بي رنگ شدن رگ برگ هاي برگ هاي تازه تشكيل شده انتهاي گياه است كه اين آسيب ها، نواري شدن رگبرگناميده مي شود. همچون ديگر شته ها، آسيب و زيان شته خالدار نيز در يونجه زارهاي تازه استقرار يافته بيشتر ا ز يونجه زارهاي چند ساله است. اين نوع شته به طور معمول در قسمت رو به پايين بوته ها زندگي و آسيب و زيان مي زند.
3-   (Aphiscraccivora) شته لگومينوز
شته لگومينوز كه به آن شته لوبيا چشم بلبلي نيز گفته مي شود از نظر ظاهري بسيار متفاوت از ديگر شته هايي است كه در يونجه زارها وجود دارند و از اين رو تشخيص آن ها آسان تر است. اين شته به رنگ سياه و اندازه اي كوچك دارد. شته لگومينوز دامنه ميزباني گسترده اي داشته و افزون بر يونجه به ديگر گياهان زراعي اين خانواده مانند نخود، لوبيا و حتي گياهاني مانند كاهو و يا برخي از علف هاي هرز خانواده ترشك و علف هفت بند نيز آسيب وارد مي كند. آسيب و زيان اين شته همانند ديگر گونه هاي شته هاست .   
راهكارهاي مديريت شته ها
كنترل بيولوژيك :شته ها، به ويژه در يونجه زارها، دشمنان طبيعي بسياري دارند و با توجه به وجود اين شكارگرهاي طبيعي، در شرايط زراعي ايران بسياركم به آستانه اقتصادي آسيب و زيان رساني مي رسند و از اين رو كنترل شيميائي در بيشتر موارد توصيه نمي شود.لارو بالتوري، گونه هاي مختلف كفشدوزك و برخي كنه ها در شكار و پارازيتهكردن ش تهها نقش مؤثري دارند و از اين رو پيش از هرگونه مبارزه شيميائي بايد ميزان حضور آن ها در يونجه زار مورد ارزيابي قرار گيرد.


 كفش دوزك هفت نقطه اي


يكي از مهم ترين دشمنان طبيعي شته خالدار، سوسك قرمز است كه حشره ماده اقدام به شكار اين گونه شته مي كند. در صورتي كه در يونجه زار نسبت لارو اين سوسك به شته ها1 به 8 و شمار حشره بالغ 1به13باشد، شته خالدار به طور كامل توسط اين شكارگر كنترل شده و نيازي به كنترل شيميائي نخواهد بود.

كنترل زراعي : كنترل زراعي شته ها شامل رعايت تناوب و استفاده از روش برداشت نوار پشته اي براي حفظ موازنه آفت با شكارگر و انگل واره مي باشد.

كنترل شيميائي : امروزه، در يونجه زارها اغلب، در بين شته ها، شته خالدار يونجه (Therioaphismaculate) به آستانه آسيب و زيان رساني اقتصادي رسيده و لذا مبارزه شيميائي تنها براي اين گونه از شته توصيه مي شود.آستانه اقتصادي آسيب و زيان رساني اين شته وجود 20شته در هر ساقه است. از آنجائي كه شته خالدار حشرهاي گرما دوست است، زمان حمله آن همزمان با افزايش دما خواهد بود. اين دوره زماني در اغلب مناطق كشور مصادف با اواخر بهار يا اوايل تابستان مي باشد. براي مبارزه شيميائي از آفت كش پيريميكاربWP 50%(پودر با قابليت تر شوندگي)، (بسته به شمار شته در ساقه به ميزان 5/0 تا 7/0 كيلوگرم در هكتار) استفاده مي شود. در جدول يك آستانه اقتصادي شته هاي يونجه براي كنترل شيميايي نوشته شده است:

آستانه اقتصادي براي مبارزه شيميائي با شته ها در يونجه زار

زنبور بذرخوار يونجه(Eurytomaroddii)  

زنبور بذرخوار در يونجه زار بذري ايجاد آسيب و زيان مي كند. در ايران تاكنون از آذربايجان شرقي و غربي، كردستان، كرمانشاه، همدان، قزوين، ورامين و يزد گرد آوري وگزارش شده است .


زنبور بذرخوار يونجه زمستان را به صورت لارو كامل در درون بذرهاي يونجه در انبار،حاشيه يونجه زار و يا درون خاك يونجه زار سپري مي كند. حشرات كامل از اواسط تا اواخر بهار پس از باز شدن گل هاي يونجه، ظاهر شده و حشرات ماده پس از تغذيه و جفت گيري، تخم هاي خود را در درون دانه هاي تازه تشكيل شده قرار مي دهند. هر حشره ماده در مدت دو هفته عمر خود بيشينه تا 86عدد تخم توليد مي كند. حشرات كامل به طور معمول توان پرواز و پراكنش خيلي زيادي ندارند، ولي اگر پوشش گياهي كم و منابع غذايي كافي در دسترس نباشد، به ناچار بيشينه تا شعاع 300متري اطراف پرواز مي كنند. اين حشره در شرايط آب و هوايي كرج 4_3نسل در سال داشته و دوره زندگي هر نسل40_30روز مي باشد. افزون بر گونه ياد شده، زنبور بذرخوار ديگري با نامE.gibuss در منطقه خوزستان انتشار دارد كه حشرات بالغ آن در اوايل فروردين ماه از درون بذرهاي آلوده ريخته شده در يونجه زار و همچنين كپسول هاي خشك شده باقي مانده روي بعضي بوته هاي حاشيه يونجه زار مي آيند.حشرات بالغ با تغذيه از شهد گل هاي اين گياه روي غلاف هاي جوان جفت گيري كرده و پس از 3_2روز، تخم ريزي خود را آغاز مي كنند. لاروهاي تازه بيرون آمده از تخم، از مواد درون لپه ها تغذيه مي كنند. اين حشره بين 6_5نسل در سال در منطقه صفي آباد دزفول ايجاد مي كند. همزمان با رشد لارو، رشد بذر نيز ادامه يافته و در نهايت همه ي مواد درون بذر توسط لارو تغذيه شده و از بذر تنها پوسته آن باقي مي ماند.

آسيب و زيان رساني آفت
گياهان ميزبان اين حشره يونجه معمولي و وحشي (Medicagofalcata) مي باشند. اين حشره تنها در يونجه زارهاي بذري ايجاد آسيب و زيان مي كند. آسيب و زيان مربوط به مرحله لاروي است كه از همه مواد درون بذر شامل گياهچه و لپه ها تغذيه مي كند و درپايان تنها پوسته بذر باقي مي ماند. بذرهاي آلوده چروكيده و تيره رنگ مي شوند و به آساني از بذرهاي سالم قابل تشخيص هستند.
 

راهكارهاي كنترل آفت

كنترل فيزيكي
به كارگيري شعله افكن در پاييز و يا در اواخر زمستان براي از بين بردن بذرهاي آلوده ريخته شده در سطح يونجه زار در مديريت آفت، بسيار مؤثر مي باشد.

كنترل شيميايي
ضدعفوني بذرها در انبار: از قرص فستوكسين به ميزان 7-6قرص به ازاي هر تن محصول استفاده مي شود.در بين روش هاي ياد شده روش زراعي تأكيد بيشتري مي شود.

كرم ها
كرم ها در بحث آفات يونجه به مرحله لاروي گونه هاي مختلف پروانه ها اطلاق مي شود .
از مهم ترين آفات كرمي شكل در يونجه زار، كرم برگخوار يونجه، كرم برگخوار چغندرقند، كرم برگخوار زرد و Alfalfa leaf hopper هستند. 

كرم برگخوار يونجه
كرم برگخوار يونجه با نام علمي (Coliaseurytheme) است.مرحله لاروي آن مخملي و سبز رنگ است و لاروهاي سن بالاتر، دو خط سفيد رنگ در دو طرف بدن خود دارند. حشرات بالغ آن كه به صورت پروانه هاي سفيد تا زرد ديده مي شوند، به يونجه زارهايي  كه ارتفاع بوته كمتراز 15 سانتي متر دارند حمله مي كنند.پروانه ها درگياهان جوان تخم ريزي كرده وسه تا هفت روز بعد كرم ها از تخم بيرون آمده و به سرعت آغاز به تغذيه از برگ ها مي كنند .

هنگام تغذيه لاروها همه ي برگ، حتي قسمت رگ برگ را خورده و هيچ بخشي را باقي  نمي گذارند. اين لاروها در بيشينه رشد خود چهار سانتي متر درازا خواهند داشت. با افزايش سن لاروي ميزان آسيب و زيان وارد شده نيز بيشتر خواهد بود.در سرعت رسيدن آفت به آستانه اقتصادي عامل هاي  مؤثر، شامل رشد كند و نايك نواخت گياهان، حضور نداشتن شكارگرها وشرايط آب و هوايي گرم و خشك است. اين آفت چهار تا هفت نسل در سال توليد كرده كه اين مسئله به طور دقيق با زمان بندي برداشت يونجه هماهنگ و همزمان است.  

روش هاي كنترل آفت
تغيير زمان برداشت و كوتاهي فصل به طورمعمول از بروز آسيب و زيان شديد اقتصادي توسط اين آفت در يونجه زار جلوگيري مي كند.

كرم برگ خوار چغندرقند
كرم برگ خوار چغندر قند يا كارادرينا (Spodopteraexigua) و كرم برگ خوار زرد خط دار(S. praefica)از ديگر آفات يونجه زار هستند. اين دو آفت در دوره رشد يونجه به آن آسيب مي زنند. تخم ها در هر دو گونه به صورت توده اي، در قسمت بالايي برگ ها قرار داده مي شوند. يك پوشش پنبه اي توده تخم هاي برگخوار چغندر قند را احاطه مي كند. اين پوشش در كرم كارادرينا به رنگ سفيد و در برگ خوار زرد خط دار به رنگ خاكستري است. تخم ها طي چند روز به لارو تبديل شده و3-2هفته بعد به بيشينه اندازه خود مي رسند. اين لاروها در سطح يا زير خاك تبديل به شفيره مي شوند.


حشرات بالغ هر دوي اين گونه ها به رنگ قهوه اي بوده و شب پرواز هستند. درازاي بال هاي آن ها حدود سه سانتي متر بوده و به خاطر شب پرواز بودن، بسياركم ديده مي شوند، اين پروانه ها درصورت تكان دادن بوته ها پرواز كرده و كمي بعد دوباره فرود مي آيند.هردو گونه چهار تا پنج نسل در سال دارند. آخرين مرحله هنگام تبديل لارو به شفيره در درون خاك انجام مي شود.لارو برگ خوار چغندر قند داراي پوستي صاف و سبز رنگ با خط هاي راه راه بسيار نازك برنگ سياه در پشت خود و خطوط زرد كمرنگ در دو طرف بدن مي باشند.
زنجرك يونجه
اين حشره با نام علمي Anabrussimplexيك زنجرك حقيقي نبوده و تا حدود زيادي همانند ملخ هاي شاخك بلند است. زنجرك يونجه زمستان را به صورت تخم دردرون خاك هاي خشك مي گذارند. تفريخ تخم ها در اوايل بهار انجام شده و تا بلوغ زنجرك هاي جوان 75 تا 100روز زمان لازم است. پس از بلوغ، زنجرك ماده اواخر تابستان  درون خاك اقدام به تخم ريزي كرده و تخم ها تا بهار سال آينده درون خاك باقي مانده و با گرم شدن هوا در بهار تفريخ مي شوند



زنجرك بالغ با 5/2سانتي متر درازا، رنگ قهوه اي مايل به زرد دارد. بال هاي زنجرك كوچك بوده و بدون توان پرواز مي باشند. شاخك هاي آن بلندتر از درازاي بدن حشره است.حشرات ماده داراي تخم ريز شمشيري شكل دراز هستند. اين حشرات در ساعت-هاي گرم و آفتابي روز فعاليت كرده، در طول شب و روزهاي سرد و ابري به طور ساكن در سر پناه به سر مي برد زنجرك ها پس از رشد كافي از خاكي كه در آن از تخم بيرون آمده اند كوچ مي كنند.كوچ زنجرك ها در روزهاي گرم با دماي 18 تا 35درجه سلسيوس و بدون وزش باد شديد انجام مي شود.

آسيب و زيان رساني آفت
زنجرك ها آفت جنبي و دوره اي براي يونجه به شمار آمده و هنگامي كه جمعيت آن ها افزايش يابد، به مناطقي با سطح گسترده مهاجرت نموده و در اين حالت به مرحله آسيب و زيان مي رسند.اگر يك يونجه زار در مسير مهاجرت زنجرك ها قرار گيرد، آن ها مي توانند از آن  تغذيه و آسيب و زيان وارد كنند. اين آفت افزون بر آسيب و زيان مستقيمي كه از طريق مكيدن شيره گياهان ايجاد مي كند، با تزريق نوعي (توكسيكوژنيك) يا بزاق سمي، باعث به وجود آمدن لكه هاي سوخته نيز مي شود.افزون بر اين به طور غير مستقيم با انتقال برخي از بيماري هاي ويروسي نيز آسيب و زيان وارد مي كند.

راهكارهاي مديريت آفت
كنترل زراعي: چون اين حشرات توان به پرواز ندارند، حفر گودال هاي جوي مانند دراطراف يونجه زار و پركردن اين گودال ها از آب، براي جلوگيري از ورود زنجرك ها به يونجه زار بسيار سودمند خواهد بود اين كار هنگام شمار زيادي از آن ها در مناطق و يونجه زارهاي مجاور، انجام شده كه مي تواند از هجوم آن ها به يونجه زار جلوگيري كند.

كنترل شيميائي: امروزه در يونجه زارها  نيازي به كنترل آن نمي باشد ولي در كشت زارهاي ديگر مي توان از سمومي مانند مالاتيون 57% به نسبت دو ليتر در هكتار، گوزاتيون 20% به نسبت دو ليتر در هكتار و زولن 35% به نسبت سه ليتر در هكتار استفاده كرد.

تريپس
تريپس هاي يونجه زارها به طور عموم شامل تريپس لوبيا (Caliothripsfasciatus)، تريپس پياز (Thrips tabaci)و يا تريپس گياهان زينتي (Frankliniellaoccidentalis) مي باشند. اين گروه، حشراتي كوچك با بدني كشيده، سه جفت پا، بال ها باريك كه لبه كناري آن ها با موهاي بلند پوشيده شده است. آسيب و زيان رساني تريپس ها با تغذيه مستقيم و انتقال ويروس هاي گياهي است . باتوجه به جمعيت زياد تريپس ها در يونجه زارها و آسيب و زيان رساني آن ها به آساني قابل تشخيص بوده و از آفات مهم يونجه تلقي مي شوند. تريپس ها با قطعه هاي دهاني خاص خود بافت گياهي را خراش داده، ضمن پاره كردن آن، از شيره پرورده تغذيه مي كنند. اين عمل باعث تغيير شكل برگ ها و ايجاد پيچيدگي در آن ها مي شود.

كنه تارتن دولكه اي
اين آفت انتشار جهاني دارد و يكي از آفات شناخته شده گياهان زراعي مي باشد، طوري كه بيش از 1000گونه ميزبان گياهي دارد . اين آفت علاوه بر عرصه هاي كشاورزي، در عرصه هاي جنگلي و مرتعي نيز يكي از مهم ترين عامل هاي آسيب و زيان رساني مي باشد. اندازه بدن اين كنه 5/0-3/0 ميلي متر بوده و افراد ماده درشت تر از افراد نر مي باشند.


انتهاي بدن در افراد نر دوكي شكل و رنگ بدن آن ها فصلي است. به طوري كه در بهارو تابستان، سبز متمايل به زرد با دو لكه پشتي جانبي تيره مي باشد (عامل تيره شده دور طرف پشتي جانبي بدن تجمع مواد غذايي در روده مياني آفت است و شفاف و نازك بودن پوست بدن باعث شده كه رنگ بدن به محتويات مواد غذايي درون بستگي داشته باشد، و دراواخر پاييز و زمستان به دليل بيرون فرستادن مواد درون روده ها به رنگ قرمز است.مراحل زيستي آفت شامل تخم، لارو، پوره سن يك، پوره سن دو و بالغ مي باشد.شكل بدن در مرحله لاروي نزديك به كروي است. لاروها داراي سه جفت پا، ولي همه ي مراحل پورگي و بالغ داراي چهار جفت پا هستند. اشكال نر و ماده از استراحت دوم به بعد قابل تشخيص مي باشند. از برجسته ترين نشانه فعاليت اين آفت وجود تارهاي ابريشمي درپشت برگ گياهان ميزبان مي باشد.اين آفت زمستان را به صورت افراد ماده و بالغ جفت گيري كرده در لابه لاي بقاياي گياهي، زير كلوخه ها، روي گياهان هميشه سبز و علف هاي هرز حاشيه كشتزار سپري مي كند. هنگامي كه شرايط آب و هوايي مساعد مي شود، پناه گاه هاي زمستانه را ترك كرده و روي علف هاي هرز درون و حاشيه كشتزار مستقر مي شود و 2_1 نسل اول فصل راروي آن ها ايجاد مي كند. پس از استقرار بوته پنبه در كشتزار روي آنها انتقال يافته و تا اواسط پاييز 7_8 نسل را در روي بوته هاي پنبه توليد مي كند. در بين مراحل مختلف زيستي آفت سه مرحله استراحت رخ مي دهد.رشد اين آفت اغلب در پشت برگ هاي پنبه و تغذيه آن از شيره ياخته ها مي باشد.اين آفت در هر دقيقه18ياخته را از بين مي برد. بيشينه آسيب و زيان در اواخر مرداد و اواسط شهريور ديده مي شود. آسيب و زيان رساني در آغاز به صورت برنزه شدن برگ ها و سپس قهوه اي وخشك شدن آن ها ظاهر مي شود.البته اين وضعيت هنگامي رخ مي دهد كه تراكم آفت بالا باشد .

كنترل شيميايي: در صورت بالا بودن جمعيت مي توان از سمومي مانند فن پايروكسيميت برايكنترل اين آفت استفاده كرد

موش ها
موش ها از آفات مهم يونجه زارها به شمار مي آيند. گسترش و آلودگي موش ها دريونجه زارها افزون بر آسيب رساندن به ريشه هاي يونجه كه بر اثر تغذيه موش ها اعمال مي شود، خرابي هايي است ه آنها براي لانه سازي در زيرزمين ايجاد مي كنند.وضعيت يونجه زار برهم مي خورد و انجام عمليات زراعي به ويژه انجام و مدت آبياري و آب مصرفي بسيارافزايش مي يابد كه يونجه زار زراعي عديده اي را به دنبال دارد. از سويي فعاليت موش ها دريونجه زار موجب فراواني جمعيت آن ها مي شود كه به طور معمول دشمنان آن ها از جمله مارها را به درون يونجه زار به دنبال دارد و وحشت از وجود و گزيدگي آن ها تنگناهاي نگهداري و بهره برداري از يونجه زارها را افزايش مي دهد.به  دليل بوم نظام مطلوب و تغذيه از يونجه، گونه هاي پرشماري از موش ها در يونجه زارها به سر مي برند و به آن يونجه زارها آسيب مي رسانند. در بين اين گونه ها، موش مغانMicrotussocialisگونه غالب است.  

موش مغان
موش مغان از آفات مهمي است كه با تغذيه از فرآورده ها و محصولات كشاورزي،آسيب و زيان زيادي را به بار مي آورد. اين موش به نسبت كوچك و درازاي آن حدود 15-10سانتي متر با بدني پوشيده از موهاي بسيار نرم و لطيف است.پوزه آن اندكي پهن و كف پاها پوشيده از مو است. در كف پنجه پاهاي پشتي پنج بالشتك وجود دارد. گوش ها كوچك و پوشيده از مو مي باشد. دم موش مغان كوتاه، رنگ عمومي بدن در ناحيه پشت قهوه اي مايل به خاكستري و در قسمت پهلوها خاكستري مايل به سياه مي باشد


موش مغان

موش مغان زندگي اجتماعي دارد. لانه هاي خود را در يونجه زارها و سبزه زارها و غله زارها مانند آن ها ايجاد مي كند. لانه داراي راه روهاي پرپيچ وخم و با سوراخ هاي پر شمار به بيرون ارتباط دارد. لانه ها كم عمق و در 20سانتي متري از سطح خاك است. فعاليت و بيشينه تغذيه و آسيب و زيان رساني آن در هنگام شب است. روزها را بيشتر به استراحت مي گذراند. توليد مثل اين موش به نسبت زياد و در سال ميتواند 8نسل ايجاد كند.


لانه موش مغان

راهكارهاي مديريت آفت

استفاده از طعمه مسموم: طعمه مسموم را با استفاده از دانه هاي مورد پسند موش مانند گندم، ذرت، دانه خربزه يا علوفه تر يونجه و آغشته كردن آن با 5_-3درصد فسفور دوزنگ تهيه مي كنند.براي تهيه طعمه مسموم، روغن را گرما داده تا ذوب شود سپس آن را روي دانه ها مي ريزند تا به طوركامل دانه ها به روغن آغشته شود و پس از آن سم به ميزان تعيين شده را روي آن اضافه نموده و بهم زده تا به طوركامل به دانه ها آغشته شود.طعمه مسموم تهيه شده را در همان روز در سوراخ هاي موش به هنگام غروب در درون لانه ها مي ريزيم.لازم به يادآوري است تمام سوراخ ها فعال نيستند. براي پرهيز از مصرف بيش از حد سم، يك روز پيش از طعمه گذاري همه سوراخ هاي موجود در يونجه زار را با بيل پر كرده،سپس در روز بعد طعمه را در سوراخ هاي جديد باز شده قرار مي دهيم. همچنين مي توانيم از قرص فستوكسين استفاده كنيم. در هنگام استفاده از اين قرص فوميگانت بايد پس ازانداختن قرص به درون سوراخ لانه، به حتم با پركردن يا بستن در لانه با خاك اقدام شود.در ضمن بايد توجه داشت، در مراحل تهيه و جا گذاري طعمه مسموم به هيچ وجه مواد مورد استفاده با دست تماس پيدا نكنند، زيرا موش ها از خوردن طعمه مسمومي كه دست انسان به آن خورده باشد خود داري مي كنند.

 

خلاصه  

پايش يونجه زار از نظر وجود گونه هاي آفات و مديريت اصولي آن ها مي تواند به طور چشمگيري از كاهش عملكرد نشاي از حمله آنها جلوگيري كند.تشخيص آفات در يونجه زارها به طور عموم شامل نمونه برد اري و شمارش گونه ها وجمعيت آنه است.

آستانه اقتصادي به مفهوم جمعيتي از آفات اندازه گيري شده است كه براي جلوگيري از كاهش عملكرد بايستي مبارزه با آن ها آغاز شود، و به عبارت ديگر يك خط قرمز براي مبارزه با آفت به شمار مي آيد.

در صورتي كه جمعيت آفات كمتر از آستانه اقتصادي باشد، اعمال روش هاي مديريتي صرفه اقتصادي نخواهد داشت و هر يك از آفات، آستانه اقتصادي مخصوص به خود را داشت.

مديريت زراعي، مناسب ترين روش براي كنترل آفات است كه افزون بر برتري هاي زيست محيطي، اغلب هزينه كمتري نسبت به ديگر روش ها دارد
اشتراک

دیدگاه دیگران (بدون دیدگاه)...

Leave a reply

نام:: فیلد اجباری.
آدرس رایانامه: فیلد اجباری. غیر فعال
وبسایت::
کد امنیتی:: فیلد اجباری.
دیدگاه: فیلد اجباری.