• در آموزش یونجه
  • بازدید: 335
  • اخرین ویرایش: آبان ۲۲, ۱۳۹۷
  • چاپ نوشته هاچاپ پی دی اف

اصول صحیح تولید بذر

توليد بذر         

بذرگيري از يونجه به طور معمول هدف اصلي زراعت يونجه نيست بلكه هدف اصلي برداشت علوفه مي باشد.با اين وجود، نياز به بـذر و توليد آن بـراي زراعـت ايـن گيـاه، اجتناب ناپذير بوده و داراي اهميت ويژه اي است.بـا توجـه بـه اينكـه يونجـه داراي ارقـام بسياري بوده و گياهي دگرگرده افشان نيز است و بذر توليـدي در برابـر تـنش هـاي زنـده وغيرزنده آسيب پذير مي باشد، مي توان استنباط كرد كه هدف از توليد بذر تنها تجديـد و يـا ايجاد يونجه زار نبوده بلكه هدف هايي چون حفظ خلوص ژنتيكي و سلامت بذر را به دنبـال خواهد داشت كه براي دستيابي به ايـن هـدف ها اجـرا و رعايـت يـك سلـسله اصـول فنـي ضروري است كه به مجموعه آنها فناوري(تكنولوژي) توليد بذر گفته مي شود.در كشور ما كشاورزان به طور عمده از بذرهاي توليدي خود يا كشاورزان ديگر بـراي كاشـت اسـتفاده مي كنند. اين امر داراي نارسايي هاي پرشماري شامل موارد زير مي باشد:

1– بذرها بيشتر كهنه و با قوه ناميه پايين هستند، كـه ايـن امـر باعـث مـي شـود ميـزان سـطح سبز كاهش يابد و نايكنواختي رشد در يونجه زار ايجاد شـود. بـدين دليـل توصـيه مـي شـود دست كم  بذر مصرفي آزمايش قوه ناميه داشته باشد.

2_ بذر مورد استفاده داراي اختلاط ژنتيكي بوده كه سبب نايكنواختي در يونجه زار شـده و افزون بر كاهش عملكرد، با توجه بـه بـالا بـردن دامنـه اخـتلاف هنگـام رسـيدن يونجه زار، هنگام برداشت را دچار دشواري كند.

3– بذرهاي با خلوص فيزيكي پايين و داراي بذرهاي علف هاي هرز زيان آور به ويژه سس مي باشد كه ضمن ايجاد نارسايي هاي بيان شده باعث افزونش و توزيع بيشتر علف هاي هـرز نيز مي شود.بنابراين براي توليد بذر با كيفيت مطلـوب بايـد شـرايط و اصـول توليـد بـذر بـه شرح زير مد نظر قرار گيرد:



شرايط آب و هوايي

 به طوركلي،شرايط آب و هوايي و فعاليت زنبورهاي گرده افـشان دو عامـل مهـم درتوليد بذر يونجه به شمار مي آيند. توليد بـذر موفق در منـاطقي با رطوبت نـسبي كـم و دماي ميانگين تا بالاموفق تر خواهد بود. از آن جايي كه نور آفتاب و هواي خشك، شرايط مساعد را براي گلدهي و فعاليت حشرات گرده افشان فراهم مي آورد بذر مورد نياز براي بيشتر مناطق، درمناطق خـشك و نيمه خـشك تهيـه مي شـود. بـا توجـه بـه ايـن اطلاعات مي توان گفت آذربايجان شرقي داراي شرايط آب و هـوايي مناسـب بـراي توليـد بذر يونجه در چين دوم مي باشد.



شرايط يونجه زار

شرايط خاك

شرايط خاك براي توليد بذر همانند شرايط لازم بـراي توليـد يونجـه بـراي كاربرد هـاي علوفه اي مي باشد كه در فصل اول به تفصيل توضيح داده شد.

 
تناوب

الف)در يونجه زار مورد نظر براي توليد بذر دستكم مي بايست به مدت 2 سال يونجه و يـالگوم همانند كشت نشده باشد.

ب) به منظور مديريت زراعي گياه انگلي سس، بهتر است زمـين مـورد نظـر جاكـار غـلات باشد. زمين هايي كه در تناوب دو سال گذشته خود كـشت گياهـان زراعـي دولپـه اي ماننـد چغندرقند و سيب زميني نداشته اند، براي توليد بذر لگوم هاي علوفه اي مناسب تر هستند.

 
جداسازي و رعايت فاصله

با توجه به اينكه يونجه گياهي دگر گرده افشان بوده و داراي رقم هـاي پرشـماري اسـت براي حفظ خلوص ژنتيكي و سلامت بذر لازم است فاصله اي بـين يونجه زار توليـد بـذر بـا ديگر مزارع يونجه زارها را منظور كرد كه با توجه به عامل هاي انتقال دهنده گرده اين فاصله تعيين مي شود.امروزه كم ترين فاصله يونجه زار توليد بذر با رقم يكـسان سه متـر وكمتـرين فاصله با ديگر رقم ها 50 متر مي باشد.با توجه به طبقه هاي بذري بـالاتر ايـن فاصـله افـزايش مي يابد كه اين فاصله در مورد بذر مادري براي رقم همانند سه متر و براي ديگر رقم ها 140 متر مي باشد.



ميزان مصرف بذر

برپايه بررسي هاي  به عمل آمده، روش كاشت خطي با بذر كـار هـم از نقطـه نظـر توليـد بذر و هم از نقطه نظر توليد علوفه نسبت به روش دست پاش برتري دارد و ميزان مـصرف بـذر را نيز به طور قابل ملاحظه اي كاهش مي دهد.در صورتي كه كاشت يونجه با هدف مشترك توليد علوفـه و توليـد بـذر انجـام شـود، ميزان بذر مصرفي از دو جنبه ايجاد سطح سبز مناسب براي توليد علوفه و سطح سبز مناسـب براي توليد بذر داراي اهميت است.بنا بر اين در هنگام كاشت بذر بايد طـوري عمل شـود كه هم به توليد علوفه و هم به توليد بذر توجه شود، تراكم كاشت مناسب درجذب بهتر حشرات و توليد شهد بيشتر آنها مؤثر واقع مي شود. براي توليد بـذر بايـستي  مـديريت هـاي مزرعه اي به گونه اي اعمال شود كه دستكم شـمار سـاقه كمتـر از 350سـاقه در متـر مربـع نباشد بنابر نتيجه بررسي هاي انجام شده در ايران، بهترين ميـزان بـذر از كـشت رديفـي و از فاصله رديف 75–60 سانتي متر به دست آمده است كـه بـا توجـه بـه توصـيه هـاي صـورت گرفته براي توليد علوفه مـي تـوان فاصـله رديـف 60 سـانتي متـر را بـا مـصرف بـذر 30_-25كيلوگرم بذر در هكتار را مناسب ترين ميزان مصرف بذر و فاصله رديف براي ايجاد سـبز و تراكم مناسب برا ي ايجاد يك يونجه زار دو منظوره در نظر گرفت. در كـشت يونجـه بـراي ايجاد يونجه زارهاي اختصاصي توليد بذر يونجه بهترين ميزان توليد بـذر از تـراكم 30 ×30گزارش شده است. براي دستيابي اين ميـزان تـراكم 1510_كيلـوگرم بـذر در هكتـار بـراي كاشت رديفي كافي خواهد بود.

 

زمان مناسب توليد بذر

تجربه نشان داده كشاورزان به طور معمول در يونجه زارهايي كه مدت چند سال4( سـال به بالا)عمر داشته و به حالت تنك درآمده اند و تراكم بوته ها نسبت به سال هاي اول كمتر شده است، اقدام به بذرگيري مي كنند. ولـي از سـا ل دوم كـشت به بعد را مي تـوان بـه بذرگيري يونجه اختصاص داد. در يونجه زاري كه از آن براي توليـد علوفـه و بـذر اسـتفاده مي شود بهتر است كار بذرگيري از سال دوم و در چين دوم انجام شـود. زيـرا هـم گيـاه بـه طور كامل استقرار يافته و همزمان با هواي گرم و خشك تابستان است كه در آن گرده افشان ها بيشينه فعاليت را دارند. عملياتي كه براي داشت يونجه زار در رابطـه بـا توليـد بذر صورت مي گيرد بيشتر در اين مرحله و به شرح زير انجام مي شود.



كنترل علف هاي هرز غير مجاز

 با توجه به آسيب و زيان هايي كه علف هـاي هـرز بـه ويـژه علـف هـاي هـرز غيـر مجـاز(كاسني، سالويا، مريم گلي، علف هفت بند و شاه افسر) بـر كيفيـت و كميـت بـذر توليـدي دارند، يكي از مهم ترين مراحل كنترل يونجه زار بذري در مرحله داشت، نظارت بـر كنتـرل علف هاي هرز غير مجاز است. علف هرز غير مجاز علف هرزي اسـت كـه آسـيب جدي بـه يونجه زار توليد بذر وارد مي كند و يا جدا سازي آنهـا بـه دليـل همـساني هـاي شـكل، وزن و اندازه از بذر يونجه به سختي انجام مي شود.لذا حذف آنها از يونجه زار به هر طريـق ممكـن حتي با وجين دستي ضـروري اسـت.روش هـاي زراعـي و شـيميايي مختلفـي بـراي كنتـرل علف هاي هرز يونجه زار وجود دارند. وجين دستي در عين حال كه گران اسـت زمـان بـر و در برخي از موارد ممكن است نا كار آمد نيز باشد در چنين مواردي روش هاي شـيميايي بـه شرح زير توصيه مي شود:



بنتازون (بازاگران) به ميزان 5-_3كيلوگرم در هكتار در مرحله 4-_3برگي

كلر دي متيل (داكتال)به ميزان 12-8كيلوگرم در هكتار و در سال اول يونجـه پـس ازكاشت پيش از سبز شدن و در يونجه چند ساله در بهار پيش از رشد دوباره گياه

اي پي تي سي (اراديكان واپتام) به ميزان 6-_4ليتر در هكتار و پيش از كاشت يونجـه ومخلوط با خاك

ايماز تاپير (پرسوئيت)به ميـزان 1-_4/0 ليتـر در هكتـار در اوايـل رشـد علـف هـاي هـرز يونجه

 

نظارت بر كنترل انگل سس

با توجه به مشكلاتي كه وجود انگل سس در يونجه زار به وجـود مـي آورد، وجـود بـذر سس در توده بذري به هر شماري غير قابل پذيرش مي باشد و توليد كننده مي بايست هرگونه آلودگي يونجه زار به سـس را پـيش از توسـعه نـابود كنـد. خوشـبختانه در صـورت رعايـت بهداشت يونجه زار و كنترل ماشين هـا و ادوات، كنتـرل علـف هـاي هـرز حاشـيه اي و انجـام مبارزه مكانيكي و شيميايي امكان كنترل اين انگل وجود دارد. سـس انگـلِ گلـداري اسـت كه بدون ريشه بوده و به صورت انگل روي گياهاني مانند يونجه بـه سـر مـي بـرد. دو روش مكانيكي و شيميايي براي مبارزه با اين انگل پيشنهاد شده است. قابـل توجـه اسـت كـه ايـن انگل در آغاز  به صورت لكه اي در يونجه زارها ديده مي شود كه با كمي دقت مـي تـوان بـه آساني آن را از يونجه زار حذف كرد. مبارزه مكانيكي بدين صورت اسـت كـه در صـورت ديدن لكه آلوده بـه سـس، آن قـسمت از يونجه زار را به كلي سـوزانده و بـراي بـه تـأخير انداختن رشد يونجه روي آن قسمت كاه مي ريـزيم.مبـارزه شـيميايي بـدين صـورت اسـت كـه محلي از يونجه زار آلوده به سس را با سم پاراكوآت يا گراماكـسون بـه ميـزان دو ليتـر در هكتـار سم پاشي مي كنيم.


استفاده از عامل هاي كمكي گرده افشاني

يونجه گياهي دگر گشن بوده و گل اين گياه براي باروري نيازمند عمل تلقيح ضربه اي(تريپينگ) است و اين عمل نيز نيازمند يك عامل بيروني بوده كـه در طبيعـت ايـن عامل حشرات هستند. در نتيجه افزايش درصد خودگشني بذرهاي ريزتـر و بـا بنيـه كمتـري توليد مي شود.بنابر اين حضور حشرات در يونجه زار نه تنها باعـث تلقـيح ضـربه اي مي شـود بلكه به واسطه گرده هايي كه توسط آنها منتقل مي شود عمـل لقـاح نيـز صـورت مـي گيـرد. براي اين منظور توصيه مي شود سه تا پنج كندوي زنبور عسل (بيـشينه 12 كنـدو در هكتـار) در يونجه زار استقرار يابد. مي بايستي كنـدوها در دو مرحلـه وارد يونجه زار شـوند. نيمـي ازكندوها در %10تا %20 گلـدهي و نـيم ديگـر در زمـان %100گلـدهي بـه يونجه زار منتقـل شوند.بهتر است از چيدن كندوها در يك نقطه خود داري شود چرا كه فعاليـت زنبورهـا دركل يونجه زار يك نواخت نخواهد بود. براي افـزايش فعاليـت كنـدوها بهتـر اسـت آنهـا را درسايه قرار داد. روش ديگر براي كمك به تلقيح ضربه اي گل يونجـه و بهبـود گـرده افـشاني، عمليـات طناب كشي بر روي بوته ها در مرحله گلدهي است كه اين امر نيز در تلقيح گلها و افـزايش عملكرد بذر در واحد سطح مؤثر خواهد بود.

 

كنترل آفات و بيماري ها

آفات مهم در يونجه زار سـرخرطومي، سـن ليگـوس، كارادرينـا، شـته و زنجـره اسـت.

بيماري هاي مهم ويروس موزائيك، سفيدك و جاروك يونجه مي باشد. از ميان آفـات سـنليگوس و يا سن گل خوار يونجه در توليد بـذر اهميـت زيـادي دارد. ايـن آفـت چند ميزبانه بوده و در روي بيشتر گياهان زراعي و مرتعي يافت مي شود.در ايران از روي يونجه، اسپرس آفتابگردان، سـيب زمينـي، لوبيـا، سـويا و چغندرقنـد گـرد آوري و گـزارش شده است.ميزبان ترجيحي اين آفت يونجه و به ويژه يونجه زار يونجه بذري است كـه بـدين لحاظ هر ساله آسيب و زيان زيادي را سبب مي شود. تغذيه سن هـاي ليگـوس از انـدام هـاي زايشي گياه سبب كاهش قوه ناميـه و لاغـري بـذر، ريـزش شـمار قابـل تـوجهي از غنچـه و گل يونجه مي شود. آسـيب و زيـان در مرحلـه گـلدهـي در برخـي مـوارد بـه حـدي زيـاد است كه از مجموعه گل آذين تنها محـور گـل بـاقي مـي ماند. ايـن آفـت دشـمنان طبيعـي زيادي دارد كه جمعيت آنها را كنترل مي كند. افزون بر آن با كوتاه كردن فاصله آبيـاري و افزودن شادابي بوته ها مـي تـوان از شـدت آسـيب و زيـان آنهـا كاست. بايـد توجـه داشـت كه به علـت نيـاز مبـرم بـه حـشرات گـرده افـشان بـراي تلقـيح گـلها، سمپاشـي در زمـان نامناسب خطرناك بوده و پيامـدهاي ناشـي از حـذف حـشرات گـرده افـشان، ممكـن اسـت خطرناك تر از آسيب و زيان سن گل خـوار باشـد. در صـورت اجبـار بـه سمپاشـي، بايـستي سمپاشي در مرحله غنچه هـاي سـبز انجـام شـود و سـموم مـورد اسـتفاده نيـز بايـد كـم دوام و ضربه اي باشند.از بيماري هاي مهم جاروك مي باشد اين بيماري بيشتر در مناطق گرمسير وجود داشته و عامل بيماري شبه مايكو پلاسـما يـا فيتوپلاسـما اسـت. تـاكنون رقـم مقـاوم بـه ايـن بيمـاري گزارش نشده است. بوته هاي آلوده داراي شمار زيادي ساقه كوتاه بـا بـرگ هـاي كوچـك و اغلب لوله شده مي باشند. گياهان بسيار كم به گل مي رونـد. تـنش خـشكي و گرمـا باعـث بروز بيشتر علائم اين بيماري مي شود. عامل اين بيماري توسط ناقلاني چون زنجرك انتقـال پيدا مي كنند.بنابراين مبارزه با ناقلان اين بيماري در مناطق آلوده مي توانـد نخـستين راهكـار جلوگيري از انتقال آن باشد. حذف و سوزاندن بوته هاي آلوده مـي توانـد در جلـوگيري از انتقال بيماري به نقاط ديگر يونجه زار و يا كشتزار ديگر سودمند باشد.

 
آبياري

ميزان آب مورد براي توليد بـذر در يونجـه بـه بافـت، عمـق خـاك، ميـزان ريـزش هـاي جوي، دماي محيط، طول روز و عمليات كـشت بـستگي دارد.در حـالي كـه شـمار گـل بـا افزايش بارهاي آبياري زياد مي شـود، افـزايش فـشار آب باعـث كـاهش تلقـيح ضـربه اي و كاهش محصول مي شود.آبياري در مناطق خشك با تشعشعات گرمايي زياد باعث بالارفتن عملكرد بذر مي شود و بيشينه محصول هنگامي به دست مي آيد كه از فشار رطوبتي در گيـاه جلوگيري كرده و نيز ميزان آب در حدي نباشد كه باعـث افـزايش رشـد رويـشي بـه جـاي رشد رويشي شود. ميزان بذر توليدي يونجه با افزايش بارهاي آبياري در زمـان  بـسته شـدن دانه افزايش مي يابد.

 

زمان برداشت

در يونجه زار توليد بذر عمل برداشت مانند ديگر كشتزارها انجام مـي شـود. بايـد توجـه داشت كه بين مراحل رشد و تكامل بذر يونجه و رطوبت بذر يك ارتبـاط نزديـك و بـسيار مناسب وجود دارد. بذرهاي جوان در مراحل اوليه رشـد 85_75درصـد رطوبـت دارنـد. بـا افزايش سن بذر، ميزان رطوبت بذر كاهش پيدا مـي كنـد و در مرحلـه رسـيدن بـذر، ميـزان رطوبت بذر به كمترين (بين 14_10%) مي رسد در ضمن رنگ غلاف ها نيز از سـبز تيـره بـه رنگ قهوه اي و سياه متمايل مي شود. هنگامي بايد يونجـه زار برداشـت شـود كـه حـدود 75 درصد از نيام ها يا غلاف ها رنگ قهوه اي متمايل به تيره و سياه پيدا كرده باشند.


 مناسب ترين روش برداشت

روشهاي متفاوت براي برداشت وجود دارد:     

 الف)  بهره گيري از كمباين براي برداشت كامل گياه و جدا كردن دانه اسـت (برداشـت كامل).در روش برداشت كامل، هنگامي آنها را با كمباين برداشت مي كنند كه حدود 75% غلاف هاي بذر به رنگ قهوه اي تيره درآمده باشد. در كـشتزارهاي پـر از علـف هـرز يـا دركشت هاي دير (كرپه) روش نخست برتري دارد كه در آن جا شمار زيادي از غلاف ها هنـوز به رنگ سبز هستند.

‌ب) از بين بردن برگ ها و كمباين كـردن كامـل گياهـان اسـت. برداشـت از راه ازبـين بردن برگ ها در آغاز و پس از كمباين كردن آنها براي كشتزارهايي به كـار مـي رود كـه تـا اندازه اي خشك باشند و يا باد به رديف ها آسيب مي زند.از برتري اين روش اين اسـت كـه مي توان تا هنگامي كه نزديـك اسـت همـه غـلاف هـا برسـند برداشـت را انجـام نـداد. مـاده شيميايي به كار رفته در اين روش بيشتر ديكواتواندوتال است.

‌ج)  درو كردن، رديف كردن و كمباين كردن.

افزايش بازده برداشت را مي توان با پاشيدن مواد شيميايي خشك كننده روي گياه انجام داد در چنين شرايطي اين مواد بـرگ هـا و قـسمتي از سـاقه هـا را خـشك كـرده و برداشـت محصول را آسان مي كند.در ضمن هنگامي بايد مـواد شـيميايي پاشـيده شـوند كـه قـسمت اعظم غلاف ها قهوه اي رنگ شده باشند و حدود يك هفته تا 10 روز پـس از پاشـيدن مـواد محصول بذر برداشت شود.


ميزان مواد شيميايي لازم به طور معمول به نوع ماده شيميايي، تراكم گيـاه، دمـاي محـيط بستگي دارد. به عنوان مثال اگر تراكم كم و دمـاي محـيط زيـاد باشـد ميـزان مـصرف مـاده شيميايي كم، ولي اگر تراكم گياه، هم دماي محيط پايين باشد مصرف ماده شـيميايي زيـاد مي شود. اگر رطوبت خاك زياد و شرايط رشد گياه مـساعد باشـد ممكـن اسـت كـه رشـد ثانويه از جوانه هاي جانبي بـه سـرعت صـورت گيـرد.ايـن عمـل باعـث مـي شـود كـه مـاده شيميايي به خوبي مؤثر واقع نشده و شايد استفاده دوباره از ماده شيميايي ضرورت يابد.

خشك كردن تا فراوري مناسب  هر اندازه رطوبت دانه هاي بذري بيشتر باشد به همان انـدازه فـساد بـذرهـا بيـشتر اسـت. رطوبت نسبي مناسب 6-4 درصد است.




بوجاري و فراوري بذر

پاك كردن بذر يونجه از مواد خارجي به ويژه بذر علف هاي هرز بسيار دشوار و كاري اختصاصي است و امكانات ويژ هاي نياز دارد. براي پاك كردن بذرها مي تـوان از وسـايل و امكانات زير استفاده كرد:

1– غربال هاي مختلف

2– دستگاه هاي خنك كننده بر حسب وزن مخصوص

3– دستگاه هاي جدا كننده مخملي

4–سيلندرهاي دندانه دار

5– جدا كننده هاي مغناطيسي

در هر حال يكي از بهترين و ارزان ترين روش ها در صورت وجود كارگر ارزان قيمـت، استفاده از نيروي باد و غربال هاي دستي اسـت. لازم اسـت بـذر به دسـت آمـده بـدون بـذر علف هاي هرز غير مجاز به ويژه بذر انگل سس باشد.

بذر و تهويه انبار

محل نگهداري بذر بايستي محيط سرد و خشك باشد تا قـوه ناميـه بـذر دوام داشـته باشد محيط گرم و مرطوب سبب مي شود كه بذر زودتر قوه ناميه خود را از دسـت بدهـد ويا فاسد شود. رقم گياه هرچقدر داراي پوست دانه سخت تر و محكم تر باشـد، بـه همـان نـسبت قـوه ناميه مدت بيشتري حفظ مي شود.هر اندازه ميزان رطوبت بذر كمتر باشد بـه همـان انـدازه امكـان فـساد و خـراب شـدن بذرها كمتر مي شود.انبارهاي نگهداري بذر بايستي تهويه مناسب داشته باشند اگـر شـرايط انبـار بـه گونه اي باشد كه تنفس بذر را به كمترين برساند عمر بذر در انبـار بيـشتر مـي شـود؛ زيـرا مهـم تـرين عامل هاي مؤثر  در تنفس بذر دما، رطوبت نسبي، غلظت گازهاي اكسيژن و دي اكسيد كربن مي باشند.دماي مناسب براي نگهداري بذر يونجه صفر تا 18- درجه سلـسيوس در رطوبـت نسبي6_4 درصد است.

 

خلاصه

استفاده از بذرهاي كهنه و با قوه ي ناميه پايين موجب كـاهش ميـزان جوانـه زنـي، سـطح سبز و نايكنواختي يونجه زار مي شود.شرايط آب و هوايي و فعاليت زنبورهاي گرده افشاني دوعامل مهم در توليد بذر يونجـه به شمار مي آيند.در يونجه زار مورد نظر براي توليد بذر دست كم مي بايست به مـدت 2 سـال يونجـه و يـا گياه لگوم همسان ديگري كشت نشده باشد. به منظور مديريت زراعي انگل گلدار سس، بهتر است زمين مورد نظر جاكار غلات باشد. براي توليد بذر بايستي مديريت يونجه زار به گونه اي باشد كه دست كم شمار ساقه كمتر از350 ساقه در مترمربع نباشد. به طور معمول چين دوم از سال دوم، براي بذرگيري در يونجه زارها مناسب است. وجود بذر سس در توده بذري يونجه به هر شماري قابل پذيرش نيست. برداشت بذر از يونجه زار هنگامي صورت مي گيرد كه حدود 75درصد از نيام ها يا غلاف ها رنگ قهوه اي متمايل به تيره و سياه داشته باشند. محل نگهداري بذر بايستي محيط سرد و خشك باشد و همچنين انبارهاي نگهداري نيـز تهويه مناسب داشته باشند.

اشتراک

دیدگاه دیگران (بدون دیدگاه)...

Leave a reply

نام:: فیلد اجباری.
آدرس رایانامه: فیلد اجباری. غیر فعال
وبسایت::
کد امنیتی:: فیلد اجباری.
دیدگاه: فیلد اجباری.